Ga terug Bekijk alle kaarten

Het Patchwork Perspectief

Auteur
Hans Vermaak
De kern

Maatschappelijke vraagstukken scheppen ongemak: ze zijn van iedereen en niemand. Samenwerking is nodig dwars over organisaties, opgaven en gebieden. Grootschalige transitieplannen kunnen echter traagheid en onmacht versterken. Als denkwijze schept ‘patchwork’ (lappendeken) ruimte: het kan ook via organische netwerken als vele kleinschalige initiatieven zich verknopen. Niet door een ‘netwerkaanpak’, maar doordat het netwerk zelf aanpakt: velen die naast hun lokale praktijk – op je eigen ‘lapje’ - verbindingen leggen met andere lapjes om meer te bereiken rond een breed vraagstuk: act local, connect territorial, think global. Zo’n wild netwerk heeft kenmerken die afwijken van klassiek organiseren zoals gespreid leiderschap, verstrengelingen en emergentie.

Kernvragen
  • Hoe zie je anderen rondom jouw praktijk impact hebben op de bredere vraagstukken waar jij ook aan bijdraagt?
  • Welke kansen zie je om meer te bereiken door verbindingswerk: van elkaar te leren, elkaars werk te versterken en de status quo om te woelen?
Uitgangspunten
  • Een verbindingscyclus met zes activiteiten helpt om verbindingswerk vorm te geven: je rekt je werkpraktijk op, verkent het territorium rondom, zoekt naar verbindingsvariatie, selecteert strategisch waarmee je het meest bereikt, weeft concrete verbindingen, terwijl je je omgeving gidst waarom je dat zo doet.
  • Verbindingsacties kunnen veel vormen aannemen. Er is een heel palet: ‘professioneel’ spreiden, institutioneel schakelen en ‘cultureel’ spitten, plus varianten daarbinnen. Dat palet helpt eenzijdige voorkeuren op te rekken en die heeft iedereen.
  • Verbindingsstrategieën zijn kansgedreven, niet plangedreven. Je ontdekt pas gaandeweg wat werkt. Doortastend weven lukt door de waarschijnlijke potentie van opties én onwaarschijnlijke effecten als het toch anders loopt

 

 

Oorsprong

Veranderkunde was vooral gefocust op veranderingen binnen organisaties, gestuurd door management, maar maatschappelijke opgaven gaan die muren voorbij en verlangen de inzet van velen. Onderzoek en praktijkwerk rond  ‘wicked problems’ (2000-2025) rekte dit op. Een uitdaging bij dit soort opgaven is dat veranderdiepgang haaks staat op omvang en snelheid terwijl alle drie nodig zijn. Door kleinschalige veranderingen te stapelen kan toch een grootschaliger beweging ontstaan: vele actoren, vele praktijken en vele verbindingen dwars over organisatiemuren heen. Hans Vermaak ontwikkelde de patchwork denk- en handelswijze samen met o.m. Leike van Oss, Mark van Twist en de gemeente Amsterdam.

Inbedding

Literatuur over wicked problems, small wins, organische netwerken, netwerkmetaforen, verbindingsmethoden, strategievorming, bricolage, (anti)fragiliteit, groeisnelheid en -patronen.

 

Toepassing
  • Complexe opgaven hanteren: multi-actor, multi-factor, multi-schalig en multi-onzeker
  • Professionaliseren betrokkenen: invloed oprekken rond maatschappelijke vraagstukken.
Aandachtspunten
  • Pas op met aparte verbindingsfuncties: het verzwakt netwerken als anderen het dan minder doen. Ook ben je als verbindingspartner niet erg aantrekkelijk zonder lokale praktijk.
  • Stakeholdersoverleg is slechts 5% van het verbindingspalet en vaak taai: meer verbindingsvariatie is hard nodig.
  • Deze benadering kan alleen organisch groeien. Uitrollen of opschalen doet kwaliteit imploderen. Je moet ongemak verdragen dat het niet harder kan gaan.
  • Netwerken neigen eenzijdig of elitair te groeien. Daar moet je oog voor hebben en tegengas op geven
  • De Lappendeken wordt al snel omgekat in klassiek denken. Bijvoorbeeld door te veronderstellen dat sommigen het geheel sturen, dat verbindingswerk lief is of dat het gaat om verandering van onderaf.
Voorbeelden
  • Lappendekens zie je terugkijkend: hoe de fossiele economie is ontstaan. Een veelheid kleine initiatieven die elkaar decennia versterken zonder masterplan.
  • Hier en nu zie je niet die deken, maar wel mensen via patchwork beweging veroorzaken: Kick out Zwarte Piet, regionale energietransities of de groei van netwerkzorg.
  • Naast privé ervaren we op ons werk al relatiewebs: we werken in een afdeling, vanuit een vak, op een opgaaf over muren heen, in een gebied en vanuit culturele spelregels. 
Kritiek
  • De aanpak lijkt intuïtief, maar is ook complex en arbeidsintensief. Bedoeld voor velen, maar niet hapklaar.  
  • Ze verlangt professionaliteit en professionalisering, juist waar druk en drukte groot zijn.  
  • Ze staat haaks op dominante veranderwijzen en is daardoor lastiger ‘verkoopbaar’.
Kernreferenties

H. Vermaak (2025) De logica van de lappendeken.

A.L. Tsing et.al. (2024). Field Guide to the Patchy Anthropocene.

M.L. Moore et.al. (2015). Scaling out, scaling up, scaling deep.

Links
Bekijk mijn kaarten