Onbevangen waarnemen

• Wat gebeurt hier feitelijk, los van onze aannames?
• Wat zien verschillende spelers als zij naar dezelfde situatie kijken?
• Welke aspecten vallen op en welke blijven buiten beeld, afhankelijk van positie, rol of achtergrond?

Door deze vragen open te houden, wordt zichtbaar hoe uiteenlopend de waarnemingen binnen eenzelfde niet eenduidige context kunnen zijn.

Onbevangen waarnemen (naturalistic inquiry) richt zich op het zorgvuldig en open waarnemen van wat zich afspeelt in en tussen organisaties, zonder de werkelijkheid voortijdig te reduceren tot vaste categorieën, probleemdefinities of verklaringen. Mensen kijken altijd vanuit een bepaald perspectief, gevormd door opleiding, beroep en ervaring van die vanzelfsprekende brillen. Door vanuit meerdere invalshoeken te kijken en verschillende waarnemingen naast elkaar te leggen, ontstaat zicht op de complexiteit en gelaagdheid van het organisatieleven. Onbevangen waarnemen gaat over onbevooroordeeld en open kijken in plaats van verklaren of sturen.

Naturalistic inquiry ontstond als reactie op positivistische onderzoeksbenaderingen die streven naar controle, voorspelbaarheid en generaliseerbare wetten. In hun invloedrijke boek Naturalistic Inquiry (1985) betogen Lincoln en Guba dat juist in sociale en organisatorische contexten zulke aannames tekortschieten. Zij stellen dat verschijnselen alleen begrepen kunnen worden binnen hun specifieke context en dat waarneming daarom adaptief, open en iteratief moet zijn. De onderzoeker of adviseur is geen buitenstaander, maar een aandachtige observator die zich beweegt binnen het veld dat hij onderzoekt.

In de praktijk wordt onbevangen waarnemen toegepast bij situaties waarin organisaties zich bevinden in een dynamisch en onvoorspelbaar speelveld. Door verschillende spelers te observeren in hun dagelijkse werk, door aandacht te hebben voor interacties, routines en spanningen, en door waarnemingen niet onmiddellijk te vertalen naar oplossingen, ontstaat inzicht in patronen die anders verborgen blijven. Meervoudig kijken maakt zichtbaar dat wat voor de één een probleem is, voor een ander een logisch gevolg of zelfs een kracht kan zijn. Juist deze verschillen in waarneming vormen een belangrijke bron voor reflectie en verandering.

Onbevangen waarnemen vraagt om vertraging, en verdraagzaamheid ten aanzien van ambiguïteit. Het kan ongemakkelijk zijn om oordelen uit te stellen en geen directe conclusies te trekken. Bovendien beïnvloeden macht en positie welke waarnemingen serieus worden genomen. Zonder bewuste reflectie bestaat het risico dat dominante perspectieven alsnog de overhand krijgen. Tegelijkertijd biedt juist deze manier van kijken een noodzakelijke tegenkracht tegen simplificatie en snelle oplossingen in een complexe werkelijkheid.

Onbevangen waarnemen is ingebed in veranderkundige en organisatiekundige tradities die uitgaan van complexiteit en dynamiek. Het sluit aan bij organisatieontwikkeling en bij benaderingen waarin diagnose geen voorafgaande stap is, maar ontstaat door langdurig en zorgvuldig kijken. De rol van de adviseur verschuift van analyserend expert naar waarnemer die ruimte maakt voor meerdere lezingen van de werkelijkheid en helpt om blinde vlekken zichtbaar te maken.

Meervoudige waarneming garandeert niet dat alle perspectieven gelijk gewicht krijgen; machtsverhoudingen bepalen vaak welke observaties doorwerken. Zonder expliciete kwaliteitscriteria en reflexiviteit kan onbevangen kijken ontaarden in vage impressies. Als alle waarnemingen contextgebonden en afhankelijk zijn van de positie van de waarnemer, kan de vraag opkomen op basis waarvan keuzes nog te legitimeren zijn. Onbevangen waarnemen loopt het risico te verzanden in vertraging en vrijblijvendheid wanneer er geen ruimte is om expliciete waarnemingen te delen en verschillen te bespreken.

• Guba, E. G., & Lincoln, Y. S. (1985). Naturalistic inquiry.
• Lincoln, Y. S., Lynham, S. A., & Guba, E. G. (2011). Paradigmatic controversies, contradictions, and emerging confluences, revisited. In: The Sage handbook of qualitative research.
• Beuving, J., & de Vries, G. (2015). Doing qualitative research: The craft of naturalistic inquiry.