Ethisch Reflecteren in Advieswerk

Auteur

Onno Bouwmeester

De kern

Het goede doen vraagt om ethische reflectie. Klassieke perspectieven voor ethische reflectie zijn 1) deontologie - reflectie vanuit expliciete ethische principes zoals de gouden regel, normen of waarden; 2) consequentialisme - vanuit de effecten van ons handelen met het doel deze effecten voor zoveel mogelijk partijen positief te laten zijn; 3) deugden ethiek - strevend naar het juiste midden tussen bijvoorbeeld laf en overmoedig, oneerlijk of tactloos zijn

Kernvragen

Voor wie creeert/vernietigt ons advieswerk waarde?
Voor wie ondersteunen we waarden/rechten, of niet?
Wie wordt geschaad of profiteert van het advieswerk?
Hoe voelen we ons als mens, als we zo advies geven?

Uitgangspunten

Ethisch reflecteren met klanten en samen verantwoordelijkheid nemen voor doelen en gevolgen van advieswerk is tegengesteld aan een klassieke instrumentele expert rol waarin klanten eenzijdig de doelen bepalen.

Oorsprong

Deontologie gaat terug op oude waardenstelsels zoals de tien geboden. Consequentialisme gaat terug op utilitaristische filosofieen, en onderzoekt wat schadelijk is of nuttig. Deugden ethiek gaat terug op Aristoteles.

Toepassing

Ethische perspectieven helpen bij het beoordelen van ons handelen, of de aanzet daartoe in advieswerk met oog voor onze sociale en natuurlijke omgeving. Het is daarbij van belang het hele klant systeem mee te nemen, en de wederzijdse afhankelijkheidsrelaties met alle stakeholders te evaluaren. Ethiek gaat leven als we alle partijen in ons sociale en natuurlijke ecosysteem namen en gezichten geven.

Handreiking voor ethische reflectie.

Aandachtspunten

Antwoord op de ethische vragen is soms niet eenduidig. Het kan ethisch zijn een pijnlijke waarheid te verzwijgen gezien de schade die anders ontstaat (consequentialisme), terwijl dit vanuit een eerlijkheids principe of karakter ongemakkelijk voelt (deontologie, deugden ethiek). Ook binnen ethische perspectieven kunnen spanningen ontstaan. Welk perspectief dan de overhand moet krijgen vereist een ethische afweging.

Voorbeelden

Vb 1. McKinsey-Purdue Pharma case (VS). Marketing en verkoop van de verslavende pijnstiller OxiContin stond centraal, met als gevolg steeds meer overdosis slachtoffers. De klant maakte winst, maar rechten (deontologie) en belangen van het klant systeem zijn geschaad (consequentialisme). McKinsey moest spijt betuigen (deugden ethiek), schikken (een record). Enkele partners en de klant zijn veroordeeld.

McKindsey-Purdue Parma 1

McKindsey-Purdue Parma 2

Vb 2: Ethische reflectie op advieswerk in trainingen. In leersituaties kijken adviseurs (en klanten) naar een lastig ethisch dilemma in advies casus aan de hand van verschillende ethische perspectieven, om uit te vinden waar het gevoel vandaan komt dat er een ethisch probleem is, en voor wie. Zowel de grote, als kleinere alledaagse casuistiek levert reflectie materiaal, en helpt bij de ontwikkeling van ethische sensitiviteit.

Editorial and ethics cases in Management Consulting Journal, 7(2) pp. 2-8

Inbedding

Ethische perspectieven zijn ingebed in filosofie, theologie en vele sociale, humanistische en ook technische/ natuur wetenschappen. Er komen steeds nieuwe perspectieven bij zoals contract theorie, care ethics, stakeholder theorie.

Kritiek

Elk ethisch perspectief kent beperkingen. Deontologische principes hebben moeite met uitzonderingen maken. Er zijn patstellingen in het consequentialisme (‘trolley cases’: 5 mensen redden door 1 onschuldig mens te offeren?). Deugden houden moeilijk stand onder institutionele druk.

Kernreferenties

Bouwmeester 2023a - What Jokes Can Tell
Krehmeyer en Freeman 2012 - Consulting and Ethics
Shaw 2020 - Aristotle and the Management Consultant

Volledige referenties

Links

PwC to pay NY $25 million over work with Bank of Tokyo-Mitsubishi Bain consultancy banned from government work over 'misconduct'

Editorial and ethics cases in Management consulting Journal 8(2) pp. 2-9